AKIL
AKIL
İnsanın düşünüp, anlayıp tanıma özelliğine akıl denir. Bilimin bütün dallarında da, günlük hayatımızda da, ancak düşünerek, tartarak kararlar verebiliriz, örneğin, bir dâvfda, yargıçlar heyeti her iki tarafın da iddialarını dinler. Kimi tanıkların ifadesinde hiçbir açıklık yoktur. Kimi tanıkların ifadesi ise, yargıçlar için güçlü deliller sağlar. An-
cak, kimi dâvalarda gene de yeteri kadar delil bulunmayabilir. Bu durumda, eldeki deliller üzerinde düşünülerek, mantığa baş vurulur; sanığın suçu işleyip işlemediği üzerinde bir karara varılır. İşte, insanların bu şekilde düşünerek kararlar vermesine “akıl yürütme” (istidlal) adı verilir.
Akıl yürütme, düşünmenin en önemli öğelerinden biridir. Hükümler iki fikir arasındaki ilgiyi ifade eder; akıl yürütme ise, iki hükümden yeni bir hüküm çıkarmak demektir.
Akıl yürütme, “dedüksiyon”, “endüksiyon”, “analoji” olmak üzere üç çeşittir.
Dedüksiyon (Deduction): Genel hükümlerden özel hükümler elde etmeye yarar. “Madenler erir; bakır madendir, o halde bakır da erir” gibi.
Endüksiyon (Induction): özel hükümlerden gelen hükümler çıkarma şeklinde yapılan akıl yürütmedir, örneğin, ateşin yakıcı olduğunu çeşitli tecrübelerimizle öğrenmiş, çocukluğumuzdan beri de bu konuda uyarılmışızdır. İşte, bu tecrübelerimizin sonucu olarak, “ateş yakıcıdır” hükmünü vermemiz, endüktif (inductif) bir akıl yürütmedir.
Analoji (Analogie): Bilinen benzerlerden, bilinmeyenlerin çıkarılması usulüdür. Bilimsel kuramlar (teoriler) analoji yoluyla meydana gelir: “Dünyada hayat, hidrojen, oksijen ve karbona dayanır; Mars’ta bu öğeler varsa, demek ki orada da hayat olabilir” gibi.
İyi düşünmeden yapılan akıl yürütmeler, bizi yanlışlıklara sürükleyebilir, örneğin, sabahleyin kalkınca sokağı ıslak gören bir kimse, geceleyin yağmur yağdığına hükmedebilir. Ancak, bir çırpıda burva karar vermek yanlıştır. Çünkü, sokak arazözle sulanmış da olabilir. Bu bakımdan, ancak çok ayrıntılı ve tecrübeleri dikkate alan bir akıl yürütme yararlı sonuçlar verebilir.
